Di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Lê Hoàn nằm tại Làng Trung Lập, xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa là một công trình kiến trúc cổ có niên đại khoảng 1.000 năm. Đền được Nhân dân lập nên để tưởng nhớ công đức của vua Lê Đại Hành – vị anh hùng dân tộc có nhiều đóng góp to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước ở thế kỷ X.

Hoàng đế Lê Đại Hành, húy là Lê Hoàn, sinh này 15/7 năm Tân Sửu 941 tại Trang Kẻ Sốp, huyện Di Phong, Châu Ái, nay là làng Trung Lập, xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa. Trong một gia đình nông dân nghèo, Cha là Lê Mịch, mẹ là Đặng Thị. Năm lên 6 tuổi mồ côi cả cha lẫn mẹ làm con nuôi cụ Lê Đột ở Trang Kẻ Mía, làng Phong Mỹ nay là xã Xuân Lập. Trong hoàn cảnh khó khăn, Lê Hoàn vẫn sớm bộc lộ tư chất thông minh, ý chí kiên cường, có chí lớn và tinh thần vượt khó.

Trưởng thành trong bối cảnh đất nước trải qua nhiều biến động vào cuối thời Ngô – đầu thời Đinh, Lê Hoàn sớm tham gia quân ngũ và nhanh chóng khẳng định tài năng quân sự. Là người văn võ song toàn, Lê Hoàn sớm được vua Đinh Tiên Hoàng tin tưởng giao trọng trách, phong chức Thập đạo tướng quân, Điện tiền đô chỉ huy sứ của triều Đinh. Sau khi vua Đinh Tiên Hoàng bị giết hại, nhà Đinh dần suy yếu, phía Nam quân Chiêm Thành lăm le xâm phạm bờ cõi, phía Bắc nhà Tống chuẩn bị tràn sang xâm lược. Trước bối cảnh thù trong, giặc ngoài, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn được các tướng sĩ suy tôn lên ngôi thiên tử để an dân, trị quốc, diệt họa ngoại xâm.

Sau khi lên ngôi, Lê Đại Hành hoàng đế đã lập nhà Tiền Lê và lập nhiều chiến công hiển hách. Tiêu biểu là, trận Bạch Đằng giang, năm 981. Khi đó, quân Tống mang quân sang thôn tính nước ta, vua Lê Đại Hành đã cầm quân, xây thành, sai quân lính đóng cọc ngăn sông xây dựng thế trận trên sông Bạch Đằng khiến quân Tống bị vây đánh, thua tan tác. Trước đại thắng của trận Bạch Đằng giang, quân Tống phải công nhận Lê Hoàn là vua nước Đại Cồ Việt. Sau khi dẹp tan quân Tống, Lê Hoàn khởi binh đánh quân Chiêm Thành.

Lê Hoàn không chỉ là người lập nên vương triều Tiền Lê, nhà quân sự tài ba, mà còn là người có tài ngoại giao mềm dẻo. Ngoài ra, vua Lê Đại Hành còn chú trọng cải cách bộ máy Nhà nước, quan tâm lao động sản xuất, bảo vệ văn hóa dân tộc. Nhờ đó, dưới sự trị vì của vua Lê Đại Hành, nước ta ở vương triều Tiền Lê đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, trên tất cả các phương diện chính trị, kinh tế, văn hóa, ngoại giao, quốc phòng, tạo nên một giai đoạn mới tươi sáng hơn cho Nhân dân, đất nước sau hàng nghìn năm Bắc thuộc.

Đức vua Lê Đại Hành mất ngày 8 tháng 3 năm Ất Tỵ 1005, tại cố đô Hoa Lư Ninh Bình. Sau khi vua Lê Đại Hành mất, để tưởng nhớ công lao to lớn ấy, người dân đã lập đền thờ tại làng Trung Lập, xã Xuân Lập để tưởng nhớ vị vua tài ba. Trải qua những biến cố thăng trầm của lịch sử, người dân nơi đây vẫn luôn giữ gìn di tích với lòng ngưỡng mộ, biết ơn đối với vua Lê Đại Hành, người có nhiều đóng góp lớn cho dân tộc. Đồng thời, đền cũng là nơi người dân thực hành các nghi lễ thờ cúng người anh hùng dân tộc - vị vua khai sáng vương triều Tiền Lê.

Di tích quốc gia đặc biệt đền thờ Lê Hoàn là một quần thể những công trình kiến trúc thờ tự tưởng nhớ liên quan đến Lê Hoàn và những bậc sinh thành và nuôi dưỡng ông, đó là nền Sinh thánh, lăng Quốc mẫu, lăng Hoàng Khảo, lăng mộ Lê Đột. Đền thờ được kết cấu theo hình chữ Công, rộng 13 gian, gồm các nhà tiền đường, trung đường, hậu cung. Đền có hệ vì kèo đặc trưng cho văn hóa thời Tiền Lê. Hệ thống giá chiêng, chồng rường, kẻ bẩy, kèo góc được kết cấu liên kết tạo nên một tổng thể vững chãi cho ngôi đền. Cùng với lối chạm thủng, chạm nổi, chạm bong khiến cho ngôi đền nổi bật với những mảng trạm khắc phong phú và đa dạng. Với lối kiến trúc truyền thống cùng nghệ thuật trang trí đặc sắc, Đền thờ Lê Hoàn được đánh giá là một trong những di tích lịch sử, văn hóa - kiến trúc nghệ thuật cổ, đẹp và độc đáo bậc nhất xứ Thanh hiện nay.

Đền thờ Lê Hoàn không chỉ nổi bật với lối kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu, mà tại đây còn lưu giữ được nhiều hiện vật quý. Nổi bật, là 2 tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ XVII, ghi lại thân thế, sự nghiệp nhà vua và ruộng thờ cúng. Một bia nhỏ dựng năm 1601 do Phùng Khắc Khoan soạn, khắc ghi ruộng đất hương hỏa thờ cúng vua nhà Tiền Lê. Bia thứ hai là “Lê Đại Hành Hoàng đế miếu điện bia” soạn năm 1626, khắc ghi công đức, sự nghiệp của đức vua Lê Đại Hành trong thời gian trị vì; 14 đạo sắc phong của các triều đại nhà Lê và nhà Nguyễn... Những hiện vật này vừa là minh chứng sống động cho một giai đoạn lịch sử, một con người vĩ đại vừa cho thấy nét đẹp trong đời sống văn hóa, tinh thần, tín ngưỡng của người dân xứ Thanh. Đó là tục thờ cúng tổ tiên; bày tỏ sự thành kính, tri ân công đức với những bậc tiền nhân tiên tổ; sự trân quý những giá trị văn hóa truyền thống. Hàng năm, người dân tổ chức lễ hội (từ mùng 7 đến mùng 9-3 âm lịch) để tưởng nhớ, ngợi ca công đức của vua Lê Đại Hành.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật giá trị, Đền thờ Lê Hoàn được công nhận là di tích cấp quốc gia năm 1990 và đến năm 2018, Đền thờ Lê Hoàn được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.

Năm 2023, Lễ hội đền thờ Lê Hoàn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký quyết định công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, góp phần khẳng định vị thế, giá trị của di sản trong đời sống văn hóa dân tộc. Đồng thời, tiếp tục khẳng định vị thế của lễ hội trong đời sống văn hóa, tinh thần của Nhân dân Thanh Hóa nói riêng, cả nước nói chung; góp phần gìn giữ, phát huy giá trị của di sản quý báu này cho các thế hệ mai sau.

Đền thờ Lê Hoàn không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh của Nhân dân địa phương mà còn là “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống lịch sử, góp phần bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ. Đây cũng là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc, phản ánh chiều sâu lịch sử và bản sắc của quê hương Xuân Lập.

Ngày nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích đền thờ Lê Hoàn luôn được cấp ủy, chính quyền và Nhân dân xã Xuân Lập quan tâm. Qua đó, góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống quý báu, đồng thời khơi dậy tinh thần đoàn kết, ý chí vươn lên xây dựng quê hương ngày càng phát triển, xứng đáng với truyền thống lịch sử vẻ vang của vùng đất địa linh nhân kiệt.

Năm nay, theo Kế hoạch, Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn năm 2026, Kỷ niệm 1021 năm ngày mất Anh hùng dân tộc Hoàng đế Lê Đại Hành (08/3 Ất Tỵ 1005 - 08/3 Bính Ngọ 2026) sẽ được tổ chức từ ngày 22/4 - 24/4/2026 (là ngày 06/3 - 08/3 năm Bính Ngọ) với quy mô cấp tỉnh. Trong khuôn khổ Lễ hội, xã Xuân Lập tổ chức nhiều hoạt động văn hoá, thể thao, du lịch sôi nổi, đặc sắc hứa hẹn sẽ đem đến cho du khách những trải nghiệm thú vị, ý nghĩa, qua đó hiểu thêm về lịch sử, văn hóa của vùng đất và con người Xuân Lập.

Trịnh Vân, Trung tâm cung ứng dịch vụ công xã Xuân Lập