Khi những chùm vải bắt đầu chín đỏ, hương lúa mùa thoang thoảng trên cánh đồng và tiếng ve râm ran khắp làng quê, người dân xã Xuân Lập lại đón Tết Đoan Ngọ trong không khí ấm áp, sum vầy. Đây là một trong những ngày Tết truyền thống mang đậm dấu ấn văn hóa nông nghiệp của dân tộc Việt Nam, được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi là Tết Đoan Dương, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Trong đời sống dân gian, đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ tổ tiên, cầu mong sức khỏe, bình an mà còn gắn liền với những kinh nghiệm được đúc kết từ quá trình lao động sản xuất của cư dân nông nghiệp. Bởi vậy, Tết Đoan Ngọ từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người Việt nói chung và người dân Xuân Lập nói riêng.

Từ sáng sớm ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, tại nhiều gia đình trên địa bàn xã, mâm lễ cúng tổ tiên được chuẩn bị chu đáo với cơm rượu nếp, bánh tro cùng các loại trái cây đầu mùa như mận, vải, dưa hấu, xoài... Đây không chỉ là những sản vật đặc trưng của mùa hè mà còn thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên, gửi gắm mong ước về sức khỏe, may mắn, mùa màng thuận lợi và cuộc sống đủ đầy.

Theo quan niệm dân gian, Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết diệt sâu bọ. Đối với cư dân nông nghiệp, đây là thời điểm chuyển mùa quan trọng khi cây trồng bước vào giai đoạn sinh trưởng mạnh, đồng thời sâu bệnh cũng phát sinh nhiều hơn. Vì vậy, ngày Tết này mang đậm dấu ấn của nền văn minh lúa nước và phản ánh những kinh nghiệm quý báu của cha ông trong lao động sản xuất cũng như chăm lo đời sống sức khỏe.

Là địa phương có truyền thống sản xuất nông nghiệp, người dân Xuân Lập từ lâu đã gắn bó với đồng ruộng và những mùa vụ nối tiếp nhau. Trong ký ức của nhiều người cao tuổi, Tết Đoan Ngọ không chỉ là một ngày lễ truyền thống mà còn là dấu mốc quen thuộc của đời sống làng quê. Đó là những buổi sáng được thưởng thức cơm rượu nếp, những lần háo hức đón mùa quả chín hay những câu chuyện về kinh nghiệm sản xuất được ông bà, cha mẹ truyền lại cho con cháu.

Theo lời kể của cụ Nguyễn Thành Nam, 82 tuổi, người dân thôn Thành Vinh, những năm trước đây, Tết Đoan Ngọ là một trong những ngày được trẻ nhỏ mong chờ nhất trong năm.

Cụ nhớ lại: "Ngày đó cuộc sống còn khó khăn nhưng cứ đến sáng mùng 5 tháng 5 là nhà nào cũng chuẩn bị cơm rượu nếp, hoa quả đầu mùa để cúng tổ tiên. Trẻ con háo hức chờ được ăn mận, ăn vải, còn người lớn thì đi hái lá thuốc hoặc ra đồng kiểm tra lúa, hoa màu.

Đặc biệt, bánh tro - món bánh quen thuộc trong dịp Tết Đoan Ngọ - vẫn được nhiều gia đình tự làm theo cách truyền thống. Gạo nếp được ngâm nước tro, gói bằng lá rồi luộc nhiều giờ liền. Khi ăn, bánh có màu vàng trong, vị thanh mát, thường dùng kèm mật mía hoặc đường. Với nhiều người cao tuổi, hương vị ấy gắn liền với ký ức tuổi thơ và những ngày tháng sum vầy bên gia đình.

Dù điều kiện kinh tế - xã hội ngày nay đã có nhiều đổi thay, song những giá trị tinh thần mà Tết Đoan Ngọ mang lại vẫn luôn được người dân địa phương trân trọng gìn giữ. Nhiều gia đình vẫn duy trì việc chuẩn bị mâm lễ cúng tổ tiên, giáo dục con cháu về ý nghĩa của ngày Tết cổ truyền, qua đó góp phần bồi đắp tình cảm gia đình, giữ gìn đạo lý uống nước nhớ nguồn và nâng cao ý thức bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Cùng với quá trình phát triển của quê hương, những phong tục tốt đẹp trong dịp Tết Đoan Ngọ vẫn được người dân Xuân Lập tiếp tục gìn giữ và phát huy. Đây không chỉ là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, sẻ chia những giá trị tốt đẹp của cuộc sống mà còn góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần ở mỗi khu dân cư.

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, Tết Đoan Ngọ vẫn hiện diện như một sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Những mâm cỗ cúng tổ tiên, những món ăn dân dã mang hương vị quê hương và những phong tục truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ đã trở thành một phần ký ức đẹp trong đời sống của mỗi người dân.

Giữ gìn Tết Đoan Ngọ cũng chính là gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc và quê hương. Những nét đẹp truyền thống ấy đang tiếp tục được người dân xã Xuân Lập nâng niu, bảo tồn và phát huy, góp phần xây dựng đời sống văn hóa ngày càng phong phú, đậm đà bản sắc, vun đắp tình yêu quê hương và sự gắn kết cộng đồng trong thời kỳ mới.

Trịnh Vân, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Xuân Lập